Raport z oblężenia depozytu wiary

Formuła podstawowa

W Kościele katolickim od wieków dążono do precyzji i jasności w dziedzinie doktrynalnej. Za rzeczywisty rozwój uważano wyrażenie absolutnie niezmiennej prawdy zawartej w Bożym Objawieniu w sposób piękniejszy, prostszy i klarowny. Tymczasem formuły wieloznaczne i niepewne były uważane za podejrzane i godne odrzucenia.

W naszych czasach niejasność doktrynalną uznano za przejaw duchowego bogactwa. W godzinie wszelkiego zamętu tym większą wartość należy przypisać książce "Dogmat i tiara" Pawła Lisickiego, która odsłania istotne korzenie upadku rzymskiego katolicyzmu i nie bez przyczyny została uhonorowana Nagrodą Literacką imienia Józefa Mackiewicza. Lisicki nie jest odkrywczy, kiedy owych korzeni upadku upatruje w II Soborze Watykańskim. Niemniej formuła, w jakiej umieszcza swój opis jest jasna i precyzyjna, tak jak to dawniej w Kościele. I właśnie owa formuła stanowi szczególną wartość książki.

Otóż zasada dogmatyczna utrzymuje, że to, co najbardziej liczy się w Kościele Bożym, to prawda Boża. Zasada ekumeniczna z kolei głosi, że ponad wszystkim stoi jedność. Ostatnie dziesięciolecia są w Kościele katolickim czasem zamiany zasady dogmatycznej na zasadę ekumeniczną. Prawdę należy głosić, ale jeśli jedność byłaby zagrożona, to należy prawdę rozcieńczyć albo odłożyć na później.

Właśnie w tej czytelnej formule zamiany zasad Lisicki umieszcza kronikarskie opisy upadku. Upadek rzymskiego katolicyzmu polega na odejściu od zasady dogmatycznej na rzecz zasady ekumenicznej, a ilustracji owego odejścia na każdym odcinku życia kościelnego, znajdziemy w książce mnóstwo.

W upadku epoki posoborowej chodzi zatem nie tyle o negację konkretnych dogmatów, ale o negację samej zasady dogmatycznej, według której dogmat odsyła do nadprzyrodzoności i ma moc wiążącą. Dziś przywołuje się dogmaty, ale usunięto ich podstawę, moc wiązania sumień, ich konkretność i niebiańskie pochodzenie. Katolicyzm dogmatyczny ustąpił miejsca katolicyzmowi ekumenicznemu. Lisicki jest rzetelnym kronikarzem tej zamiany.

Garść cytatów

Katolicyzm ekumeniczny ciągle ewoluuje. Przyczyną zamieszania i upadku jest, jak to już podano wyżej, zastąpienie zasady dogmatycznej zasadą ekumeniczną. Aby tę, jak się zdaje, naczelną tezę Autora wyrazić bez uszczerbku dla prawdy, podamy teraz kilka cytatów z książki "Dogmat i tiara":

Kluczowe jest to, że zgodnie z zasadą dogmatyczną przedmiotem wiary jest coś rzeczywistego i wobec człowieka zewnętrznego, co może być ujęte w zdaniach twierdzących i przeczących. Dzięki łasce umysł przyjmuje za prawdę to, do czego on sam nigdy by nie doszedł. Od prawdy o Trójcy człowieka oddziela nieskończona przepaść. A jednak kiedy dzięki łasce tę prawdę przyjmuje, przyjmuje ją jako własną, konieczną, samą w sobie niezmienną, całkowicie pewną i godną podporządkowania. Od tej pory gotów jest dla niej umrzeć. Od tej pory, gdyby ktoś chciał mu ją wydrzeć, gdyby chciał zmusić do wyrzeczenia się jej, prędzej odda życie, niż ulegnie. Wierzący wie, że nie może zaprzeczyć rzeczywistości. Że przywiązanie do wiary to nie ślepy upór, nie fanaberia. Gdyby potraktować dogmat jako zwykłe zdanie - Bóg jest Trójcą Osób - mogłoby się wydawać, że jest ono konstruktem, kreacją jakiegoś rozumu. Jednak dzięki wierze to, co pozornie przypadkowe i skonstruowane, staje się prawdziwe, obiektywne, narzucające się, samo w sobie wartościowe, samo w sobie domagające się uznania, samo w sobie wzniosłe i majestatyczne. Wiara katolika, wiara dogmatyczna jest udziałem w wielkiej, nadprzyrodzonej tajemnicy (s.32).

Oto istota problemu. Czy wiara jest konstruktem myślowym? Czy jest religijną ideą, co głosi modernizm? Otóż wiara dogmatyczna zakłada, że przedmiot wiary jest rzeczywisty i zewnętrzny wobec moich myśli i idei. Tylko tak pojęta wiara jest nadprzyrodzona, pochodząca od Boga i zgodna z logiką Wcielenia. Jest cnotą Boską - zwycięską aż do męczeństwa.

Zasada dogmatyczna zawiera w sobie całkowite i stanowcze potępienie błędu. Wyznawać prawdę i potępiać przeciwny jej błąd to jak dwie strony tej samej monety. Jedno bez drugiego jest niemożliwe. Próbować wyznawać dogmat i nie potępiać błędu jest tym samym, co relatywizować dogmat. Nie mówi się wtedy "tak" objawionej rzeczywistości, ale "tak, ale". O ile zasada dogmatyczna mówi, że prawda wyznania jest do zbawienia koniecznie potrzebna, o tyle przeciwna jej zasada heretycka głosi, że "nie jesteśmy Bogu milsi przez to, że wierzymy tak lub inaczej". Według niej wystarczy, że nasze przekonania religijne głosimy ze szczerością niezależnie od ich treści, a nasza zasługa polega na szukaniu, a nie na znalezieniu i posiadaniu (s. 34).

Wiara jako nieustanne poszukiwanie jest hasłem modernistycznym i obrazą Boga, który przecież raczył się nam objawić. W posoborowym Kościele wartości wiary nie upatruje się w jej Boskiej treści, ale w tym, co ludzkie - w szukaniu, w szczerości wyznawania... Jest to konsekwencja postawienia człowieka w centrum. Niemniej taka wiara jest czymś czysto ludzkim, nie ma pochodzenia Bożego.

Potępienie pokazuje, że w przypadku wiary dogmatycznej chodzi o coś, co wiąże, co domaga się, co nakazuje, co bezwzględnie zobowiązuje każdego. Potępiając herezję, Kościół mówił, że prawda, którą głosi, jest realna. Że odsłania nadprzyrodzoną rzeczywistość. Wyrzekając się potępienia błędu przeciwnego dogmatowi, Kościół mówiłby, że prawda nie jest powszechnie wiążąca i uniwersalna, a przez to ostatecznie w ogóle nie jest prawdą, a jedynie opinią. Potępienie błędu jest fundamentem obiektywizmu prawdy nadprzyrodzonej. Dlatego każdy, kto jej nie przyjmuje, znajduje się w stanie oskarżenia. W tej sytuacji stan nieprzezwyciężonej niewiedzy - kiedy ma on miejsce, wie tylko Bóg - może być jedynie okolicznością łagodzącą. Potępienie herezji jest też widomym znakiem, w sensie historycznym, że prawdę traktuje się poważnie. Tak samo jak wykluczenie heretyków z Kościoła: była to pieczęć wiarygodności.

Wiara dogmatyczna twierdzi, że dogmat jest rzeczywistością objawioną. Wiara ekumeniczna twierdzi, że dogmat jest opinią. Tylko w ramach zasady dogmatycznej kościelne potępienia błędów są uzasadnione.

Na tym tle niech czytelnik rozważy fragment przemówienia Jana XXIII na otwarcie II Soboru Watykańskiego: Kościół stale się przeciwstawiał tym błędom. Wielokrotnie nawet potępiał je z największą surowością. Dzisiaj jednakże Oblubienica Chrystusa woli posługiwać się raczej lekarstwem miłosierdzia, aniżeli surowością. Woli wyjść naprzeciw dzisiejszym potrzebom wskazując raczej na skuteczność swojej nauki, aniżeli występując z potępieniem.

Opozycja między lekarstwem miłosierdzia a surowością jest sztuczna. Jeśli dogmat Bóg objawił, a poznanie dogmatu jest związane z wiecznym zbawieniem, to potępienie błędu stanowi akt miłości, tak samo jak łagodność. Chyba, że założymy, że dogmat jest zaledwie szlachetną opinią; wtedy narzucanie go wszystkim byłoby przejawem umysłowej ciasnoty. Jeśli mam opinie o najlepszej marce samochodów albo o książkach, to przecież nie będę tych opinii wszystkim narzucał. Mogę zaledwie dzielić się swoją opinią w braterskim dialogu. Stąd widać, że Jan XXIII w przemówieniu na otwarcie Soboru rozumie akt wiary na sposób ekumeniczny, a nie dogmatyczny. Warto dodać, że przemówienie Jana XXIII było w dużej mierze oparte na wykładzie kardynała Fringsa napisanym przez księdza Ratzingera (por. s. 203 - 213).

Rzecz jasna, iż rezygnacja z potępienia błędu musi skończyć się dialogiem i ekumenizmem. Potępienie zostaje ostatecznie zarezerwowane tylko dla jednej grupy katolików: dla tych, którzy potępiają błąd. Tak jak zabrania się zakazywać, tak potępia się potępianie.

Podamy jeszcze dwa cytaty z książki Lisickiego.

W myśli katolickiej z żołędzia musi wyrosnąć dąb, w myśli modernizmu (czy neomodernizmu) z żołędzia może powstać dowolnie: lipa, sosna lub coś jeszcze całkiem innego. Nie ma tu żadnej logiki. Jest czysta arbitralność woli. Nie dogmat określa to, w co się wierzy, wierzy się w to, w co się chce wierzyć, i taki akt wiary, jeśli szczery i autentyczny, zbawia i usprawiedliwia. Katolik wierzy, że Bóg stał się człowiekiem, ateista, że to bajka i człowieka czeka nicość. Jeśli wierzą w to, w co wierzą, obaj będą usprawiedliwieni (s.125).

Głównym problemem soboru, który odbył się niecały wiek później, nie są te lub inne sformułowania - niekiedy niejasne, dwuznaczne, niekiedy wprost błędne - ale to, że wywrócił on samą zasadę dogmatyczną do góry nogami. Nie da się głosić prawdy wiary bez potępienia jej przeciwieństwa. Taka próba musi pociągać za sobą relatywizację samego aktu wiary. To w istocie subtelna i łagodna forma uśmiercenia dogmatu, coś jak eutanazja (s. 37).

Papieska władza potępiania błędu i potwierdzania prawdy była ucieleśniona w tiarze, czyli potrójnej koronie. Paweł Lisicki pisze: Kiedy zatem w 1964 roku Paweł VI odsunął tiarę, można to było odczytać jako kapitulację przed światem. Tak jak rezygnacja z potępienia herezji sparaliżowała dogmat, tak porzucenie tiary pokazało spętanie duchowej władzy papieży (s.47).

Październikowy pucz…

Wydaje się, że na podstawie cytatów z książki i własnych refleksji na kilka sposobów podaliśmy główną tezę książki: zamiana zasady dogmatycznej na zasadę ekumeniczną stanowi przyczynę upadku rzymskiego katolicyzmu. Teraz możemy zilustrować ową zamianę zasad, ażeby za ogólną formułą stał historyczny konkret.

Otóż Lisicki twierdzi, że zamiana zasad dokonała się podczas II Soboru Watykańskiego. Szczególną wagę przypisuje dwóm wydarzeniom, które nazywa kolejno: październikowym puczem i rewolucją listopadową (por. s. 214 - 248).

Korzystając z cytatów opiszmy, czym był ów październikowy pucz. Otóż jeszcze w lipcu 1962 roku do ojców soborowych zostały wysłane zatwierdzone przez papieża schematy dogmatyczne. Schematy, bardzo tradycyjne w swej treści i formie, znalazły się na celowniku progresistów, którzy dążyli do zmiany komisji soborowych i odrzucenia podpisanych przez papieża tekstów dogmatycznych. Lisicki podaje:

Do puczu, bo tak śmiało można nazwać to, co wydarzyło się na soborze, dochodzi 13 października. Wydawało się, że będzie to dzień jak każdy inny. Kiedy jednak arcybiskup Pericle Felici wyjaśniał ojcom soborowym sposób głosowania, podniósł się nagle kardynał Achille Lienart i mimo że było to sprzeczne z regulaminem, zabrał głos. Wówczas przewodniczący tego dnia obradom kardynał Tisserant zaczął tłumaczyć, że nie jest to moment na dyskusję, bo zgodnie z regulaminem tego dnia należy jedynie wybrać członków komisji. Kardynał Lienart wyrwał mu wtedy mikrofon i powiedział: "Eminencjo, to naprawdę niemożliwe w taki sposób głosować, nic nie wiedząc o kwalifikacjach kandydatów, za pozwoleniem, proszę o udzielenie głosu." Dla kardynała Lienarta fakt uczestniczenia przez kandydatów do komisji soborowych przez dwa lata w pracach komisji przygotowawczych i przy powstałych w ten sposób projektach - zatwierdzonych przez Centralną Komisję Przygotowawczą i zaakceptowanych przez papieża - nic nie mówił o ich kwalifikacjach!

Kardynał odczytał następnie przy aplauzie części zgromadzonych, oświadczenie, w którym domagał się odsunięcia wyborów do komisji, tak żeby konferencje episkopatów miały czas zastanowić się nad właściwymi kandydatami. Zamiast głosować na listy przygotowane przez kurię, wezwał do konsultacji kandydatów z episkopatami narodowymi. Natychmiast po nim, tak samo łamiąc reguły regulaminu, który nie dopuszczał w tej sprawie debaty, zabrał głos kardynał Frings, reprezentując kardynałów Dopfnera i Koeniga. Zgodnie z tym, co ustalił z profesorami Ratzingerem i Jedinem, wezwał do wyboru kandydatów podczas następnego zgromadzenia (s. 223 - 224).

Komisje przygotowawcze znajdowały się pod kontrolą Świętego Oficjum; dlatego progresiści musieli wpłynąć na głosowanie, wypowiadając walkę kurii rzymskiej. Głosowanie odroczono, a 20 października Jan XXIII zniósł zasadę absolutnej większości wymaganej do wyboru. Lisicki dodaje: Zakładając, że 2400 osób głosuje, wybierając 160 kandydatów z 35 list i jedna z nich wcześniej już zapewniła sobie poparcie kilkuset głosów, można było przewidzieć, że przymierze zdobędzie pozycję zupełnie nieproporcjonalną do jego rzeczywistej siły (s. 226). I konkluduje: 13 pażdziernika 1962 roku był zatem momentem, który zadecydował o przyszłości soboru. Okazało się, że otwarte złamanie reguł soborowych przez kardynała Lienarta, a potem kardynała Fringsa popłaca. Pierwszy raz ujawniły się też wyraźne sympatie Jana XXIII, który to zerwanie regulaminu zaakceptował, a potem jeszcze pozycję progresistów wzmocnił (s. 226).

... i listopadowa rewolucja

Święte Oficjum po październikowym puczu nie poddawało się, albowiem posiadało gotowe schematy dogmatyczne podpisane przez papieża. Skład komisji nie zmieniał faktu, że dalej sobór miał pochylać się nad tradycyjnie napisanymi schematami. Komisje zostały unowocześnione, ale dalej pracowały na tekstach zawierających zasadę dogmatyczną.

Kardynał Ottaviani twierdził, że biskupi nie mogą odrzucić schematu dogmatycznego, który miał aprobatę papieską (por. s. 230). Regulamin Soboru Watykańskiego I w ogóle nie przewidywał możliwości odrzucenia schematów papieskich, wychodząc z założenia, że byłby to sprzeciw wobec Piotra - to on i jego następcy mieli "umacniać braci w wierze". Biskupi w czasie soboru mogli jedynie zgłaszać poprawki i ulepszać, a nie odrzucać. W przeciwnym razie należałoby uznać zwierzchność władzy soboru nad papieżem, herezję wielokrotnie przez papieży wyklinaną (s. 230). Lisicki w dalszym miejscu pisze: Skoro w Kościele władza i autorytet nie pochodzą z wyboru ludu, ale płyną z góry, od papieża, nie sposób sobie wyobrazić, żeby biskupi mogli obalać papieskie projekty dokumentów dotyczących wiary i moralności większością głosów. Było to po prostu wbrew logice systemu katolickiego. Jednak polemizujący z kardynałem przeciwnicy schematu wskazali, że sam papież Jan XXIII przyznał im prawo do odrzucenia schematów - faktycznie, w artykule 33, paragrafie 1 można było przeczytać, że każdy ojciec soborowy ma prawo głosować za odrzuceniem fragmentów lub całości schematów. Jeśli takie prawo miał każdy z ojców, to naturalnie miała je ich grupa, może większość. Przepis ten był niedorzeczny. Jego stosowanie oznaczało, że w kwestiach wiary i moralności, a tego dotyczyły schematy, papież może się mylić. A mimo tego znalazł się w zaaprobowanym przez Jana XXIII regulaminie soborowym (s. 230).

W auli soborowej trwały zażarte dyskusje. Bitwa toczyła się o pierwszy schemat De fontibus revelationis. Z wielką jasnością wyłożono w nim naukę o dwóch źródłach Objawienia Bożego: Piśmie Świętym i Tradycji. Potwierdzano historyczność Ewangelii i odrzucano wiele modernistycznych błędów. Mimo sztuczki proceduralnej, w której sposób zadania pytania premiował przeciwników schematu dogmatycznego, zwolennicy Tradycji, w ścisłym znaczeniu tego słowa, zwyciężyli.

Jeszcze raz oddajmy głos Lisickiemu: Wtedy jednak dochodzi do czegoś niebywałego. Rozradowani obrońcy Tradycji, którzy mimo huraganowych ataków propagandy, mimo braku zorganizowania, mimo nieposiadania zaplecza medialnego, mimo tego, że coraz bardziej tracą grunt pod nogami, wygrali decydujące starcie i ocalili dogmat, otrzymują śmiertelny cios w plecy. Ich przeciwnicy nie zamierzali pogodzić się z przegranym głosowaniem. Następuje interwencja postępowych kardynałów. Do papieża udają się m.in. kardynałowie Bea, Lienart, Leger. Zamiast grzecznie ich przyjąć, podziękować za uwagi i odesłać z kwitkiem - regulaminu nie zmienia się w trakcie głosowania, stolika nie wywraca się podczas gry, wie to każde dziecko - papież ulega. Papież łamie regulamin i faktycznie zawiesza schemat. 21 listopada Jan XXIII ogłosił, że wycofuje schemat "De fontibus revelationis" spod obrad soboru i że zostanie on ponownie opracowany przez komisję ad hoc. Będzie ona miała dwóch przewodniczących - kardynałów Ottavianiego i Beę - i będzie się składać z ojców Komisji Teologicznej i Sekretariatu do spraw Jedności Chrześcijan (s. 242-243).

Od tej pory nauka katolicka musi pojawiać się z ekumeniczną etykietką. Święte Oficjum musiało uzgadniać swoje prace z ideologiczną instytucją - Sekretariatem do spraw Jedności Chrześcijan. Paweł Lisicki pokazuje datę zamiany zasady dogmatycznej na zasadę ekumeniczną. Tą datą jest 21 listopada 1962 roku. Jeden z najsmutniejszych dni w całej historii Kościoła. Jedność okazuje się ważniejsza niż prawda.

A więc 21 listopada 1962 roku - dzień, kiedy po interwencji Jana XXIII, mimo braku wystarczającej, regulaminowej większości, zostaje praktycznie odrzucony schemat kardynała Ottavianiego "w duchu antymodernistyczny, mrożący, właściwie szokujący" - jak określali treść jego przeciwnicy, na czele z profesorem Ratzingerem - jest prawdziwym przełomem i datą końca zasady dogmatycznej. To najważniejszy bodaj dzień w całej historii soboru: grupa progresistów zdobyła kontrolę nad przebiegiem prac. Od tej pory upokorzony i pokonany kardynał Ottaviani i Święte Oficjum mogli co najwyżej opóźniać postępy przeciwników oraz walczyć o to, by kompromis z błędem był jak najmniejszy (s. 243).

Lisicki na jeszcze inny sposób opisuje ciężar gatunkowy rewolucji listopadowej: Pierwszy raz w dziejach Kościoła papież zgodził się z tym, że dokument zawierający prawdę dogmatyczną, prawdę w ścisłym tego znaczenia wiary, dokument opracowany i przygotowany przez Święte Oficjum, podpisany przez niego samego, zostaje odrzucony i uznany za niewłaściwy! Nie da się tego porównać z żadnym innym przykładem wymuszenia na papieżach przez władców świeckich konkretnych ustępstw politycznych. Nawet rozwiązanie zakonu jezuitów przez Klemensa XIV, decyzja podjęta wskutek presji oświeceniowych dworów europejskich, decyzja, która przyczyniła się do wybuchu rewolucji francuskiej i zwycięskiego pochodu sił postępu w całej Europie, nie miała takiego znaczenia. Po pierwsze dotyczyła jednego zakonu, po drugie papież uległ naciskowi, po trzecie nie dotyczyła kwestii dogmatycznych (s. 244).

Starożytny filozof powiada, że mały błąd na początku wielkim staje się na końcu. Paweł Lisicki, słusznie nagrodzony za omawiane dziełko Nagrodą im. Józefa Mackiewicza, pozwala czytelnikowi dostrzec błąd w jego wczesnej fazie, co domaga się od Autora wielkiej przenikliwości. Dostrzeżenie początków upadku rzymskiego katolicyzmu jest koniecznym warunkiem uzdrowienia. Dlatego książka "Dogmat i tiara" zasługuje na uwagę czytelnika, szczególnie takiego czytelnika, dla którego tematyka kryzysu Kościoła katolickiego jest mało znana.

Paweł Lisicki, Dogmat i tiara, Wyd. FRONDA, Warszawa 2020