Modlitwy i „obrzędy” przed śniadaniem wielkanocnym w tradycji
Współczesne śniadanie wielkanocne często ogranicza się do rodzinnego spotkania i symbolicznego podzielenia się jajkiem. Jednak w tradycji katolickiej poranek Zmartwychwstania Pańskiego był zwieńczeniem surowych postów i momentem głębokiej, domowej liturgii. Atmosfera przed śniadaniem wielkanocnym była nasycona dostojeństwem i świadomością sacrum, które wkraczało w codzienność.
Poniżej przedstawiam zapomniane modlitwy i rytuały, które towarzyszyły przy stole wielkanocnym, wraz z oryginalnymi tekstami łacińskimi z Rituale Romanum.
Powrót z Rezurekcji i powitanie
W dawnej Polsce, a także w tradycji powszechnej Kościoła, kluczowym momentem był powrót z mszy rezurekcyjnej, która często odbywała się o świcie. Wchodząc do domu, domownicy pozdrawiali się radosnym okrzykiem, który zastępował zwykłe „Dzień dobry” czy „Niech będzie pochwalony”:
Pozdrowienie:
Odpowiedź:
Głowa rodziny (ojciec lub dziadek) często kropił stół wodą święconą przyniesioną z kościoła, jeśli potrawy nie były poświęcone w Wielką Sobotę (co jednak w Polsce było rzadkością, gdyż święcenie koszyków było powszechne).
Modlitwa „Anioł Pański” zastąpiona przez „Królowo Niebios”
W okresie wielkanocnym (od Niedzieli Zmartwychwstania aż do Zesłania Ducha Świętego) Kościół zmieniał maryjną antyfonę. Zamiast Angelus Domini (Anioł Pański), na stojąco przed posiłkiem odmawiano uroczyście Regina Caeli. Jest to starożytna antyfona (datowana na XII wiek), wyrażająca radość Maryi ze Zmartwychwstania Syna.
Tekst modlitwy przed posiłkiem:
V. Regína caeli, laetáre, allelúia. (Pol: Królowo niebios, wesel się, alleluja.)
R. Quia quem meruísti portáre, allelúia. (Pol: Bo Ten, któregoś nosiła, alleluja.)
V. Resurréxit, sicut dixit, allelúia. (Pol: Zmartwychwstał, jak powiedział, alleluja.)
R. Ora pro nobis Deum, allelúia. (Pol: Módl się za nami do Boga, alleluja.)
V. Gaude et laetáre, Virgo María, allelúia. (Pol: Raduj się i wesel, Panno Maryjo, alleluja.)
R. Quia surréxit Dóminus vere, allelúia. (Pol: Bo zmartwychwstał Pan prawdziwie, alleluja.)
Oremus: Deus, qui per resurrectiónem Fílii tui, Dómini nostri Iesu Christi, mundum laetificáre dignátus es: praesta, quaésumus; ut per eius Genetrícem Vírginem Maríam, perpétuae capiámus gáudia vitae. Per eúndem Christum Dóminum nostrum. Amen.
(Módlmy się: Boże, któryś przez zmartwychwstanie Syna Twojego, Pana naszego Jezusa Chrystusa, świat rozweselić raczył, daj nam, prosimy, abyśmy przez Matkę Jego, Najświętszą Maryję Pannę, dostąpili radości życia wiecznego. Przez tegoż Chrystusa, Pana naszego. Amen.)
Błogosławieństwo stołu (Benedictio Mensae)
Po antyfonie następowało klasyczne błogosławieństwo posiłku, które w tym dniu nabierało szczególnego znaczenia ze względu na zakończenie 40-dniowego postu.
Ojciec rodziny: Bénedic, Dómine, nos, et haec tua dona, quae de tua largitáte sumus sumptúri. Per Christum Dóminum nostrum.
(Pobłogosław, Panie, nas i te dary Twoje, które z Twojej szczodrobliwości spożywać będziemy. Przez Chrystusa Pana naszego.)
Wszyscy: Amen.
Teksty błogosławieństw pokarmów (Z „Rituale Romanum”)
Choć pokarmy święcono zazwyczaj w Wielką Sobotę w kościele, warto przytoczyć teksty tych modlitw. W dawnych dworach szlacheckich zdarzało się, że kapłan przyjeżdżał poświęcić suto zastawiony stół na miejscu. Teksty te ukazują głęboką teologię – jajko to symbol nowego życia, baranek to figura Chrystusa, a chleb to zapowiedź Eucharystii. Świadomość treści tych modlitw towarzyszyła spożywaniu śniadania.
1. Błogosławieństwo jaj (Benedictio Ovorum)
Jajko było najważniejszym elementem śniadania. Modlitwa podkreślała, że ma ono służyć wiernym dziękującym Bogu.
Súbveniat, quaésumus, Dómine, tuae benedictiónis grátia huic ovórum creatúrae: ut cibus salúbris fiat fidélibus tuis, in tuárum gratiárum actióne suméntibus, propter resurrectiónem Dómini nostri Iesu Christi: Qui tecum vivit et regnat in saécula saeculórum.
(Prosimy Cię, Panie, niech zstąpi łaska Twojego błogosławieństwa na te stworzone jajka, aby stały się zdrowym pokarmem dla Twoich wiernych, spożywających je z wdzięcznością dla Ciebie, z powodu zmartwychwstania Pana naszego Jezusa Chrystusa: Który z Tobą żyje i króluje na wieki wieków.)
2. Błogosławieństwo chleba (Benedictio Panis)
Chleb wielkanocny (często w formie paschy lub baby) był błogosławiony specjalną formułą.
Dómine Iesu Christe, panis Angelórum, panis vivus aethérnae vitae, bénedic pame hunc panem, sicut benedixísti quinque panes in desérto: ut omnes ex eo gustántes, inde córporis et ánimae percipiant sanitátem.
(Panie Jezu Chryste, chlebie Aniołów, chlebie żywy wiecznego życia, racz pobłogosławić ten chleb, jak pobłogosławiłeś pięć chlebów na pustyni: aby wszyscy go kosztujący, otrzymali z niego zdrowie ciała i duszy.)
3. Błogosławieństwo baranka (Benedictio Agni)
Niezależnie od tego, czy był to baranek mięsny, czy z ciasta/cukru, symbolizował on wyjście z Egiptu i Paschę Chrystusa.
Deus, qui fámulo tuo Móysi in éxitu pópuli Israel de Aegypto praecepísti, ut agnum occíderent in typum Dómini nostri Iesu Christi... dignáre benedicere et sanctificáre carnes istas, quas nos fámuli tui ad laudem tuam sümere cupimus.
(Boże, któryś słudze swemu Mojżeszowi przy wyjściu ludu izraelskiego z Egiptu nakazał, aby zabijali baranka jako zapowiedź Pana naszego Jezusa Chrystusa... racz pobłogosławić i uświęcić to mięso, które my, słudzy Twoi, pragniemy spożywać na Twoją chwałę.)
Dzielenie się jajkiem
Po modlitwie następował obrzęd typowo polski, choć znany też w innych krajach słowiańskich – dzielenie się poświęconym jajkiem. Był to odpowiednik łamania się opłatkiem w Wigilię.
Głowa rodziny kroiła jajko na tyle części, ilu było domowników (lub każde brało ćwiartkę), i składała życzenia, mówiąc często staropolskie: „Daj Ci Boże zdrowie i pomyślność, abyśmy za rok doczekali tej Zmartwychwstania Pańskiego pociechy.”
Dopiero po tym obrzędzie zasiadano do uczty, rozpoczynając od chrzanu (na pamiątkę goryczy Męki Pańskiej) i wędlin, których nie jedzono przez cały Wielki Post.
Źródła i literatura przedmiotu:
Audiobooki
